3 . جهاد به مال و نفس در راه خدا « 1 » ، يعنى آزادى و آزادگى معنوى . نيازى مبرم‌تر از اين نيازها نتوان يافت . در ميان مكتبها و مسلكها و دينها و آيينها ، تنها اسلام است كه قدرت پاسخگويى به اين سه نياز را دارد . پس از چهارده قرن كه از ظهور اسلام مىگذرد ، جهان همان اندازه نيازمند آن است كه در روز اول بود . آن روزى كه احساس اين نيازها عموميت پيدا كند - و چنين روزى دور نيست - بشر راهى جز اينكه خود را به آغوش اسلام افكند نخواهد داشت . امروز نوعى ضعف و اعراض نسبت به همهء مذاهب مشهود است . اسلام نيز در درون خود دچار نوعى بحران است . حقيقت اين است كه اسلام در اين جهت غرامت اشتباه كليسا را مىپردازد . عكس العمل‌هاى ناهنجارى كه كليسا در دورهء رنسانس در برابر علم و تمدن نشان داد ، ضربهء بزرگى به حيثيت مذهب به‌طور عموم وارد آورد و سبب شد كه افكار سطحى خاصيت دين و مذهب را به‌طور كلى مبارزه با علم و دانش تلقى كنند . اين قضاوت ديرى نخواهد پاييد . از هم اكنون بر كسانى كه لااقل در تاريخ اسلام مطالعه‌اى دارند روشن است كه حساب اسلام از كليسا جداست . اسلام خود بنيانگذار يك تمدن عظيم است و در تاريخ افتخارآميز خود دانشگاهها به وجود آورد و دانشمندان نابغه به جهان تحويل داد و به علم و تمدن كمك فراوان كرد . [ با مطالعهء تاريخ اسلام ] به ارزش عظيم و غرورآميز خدمات اسلام به تمدن بشرى و ديون بسيار سنگين اروپاى امروز به تمدن اسلامى واقف [ مىشويم ] ؛ معلوم [ مىگردد ] كه آنچه در بارهء اسلام صادق است درست ضد آن چيزى است كه در بارهء كليسا صادق مىباشد . كليسا نه تنها تمدنى به وجود نياورد بلكه تمدنى را كه به او گرويده بود فاسد كرد ، ولى اسلام خود تمدن درخشانى به وجود آورد و به جهان عرضه داشت . اسلام تنها دينى است كه توانسته خود بنيانگذار يك تمدن همه جانبه بشود . به قول شيخ محمد عبده : « اروپا از آن روزى كه مذهب خويش را رها كرد جلو رفت و ما از آن روزى كه مذهب خويش را رها كرديم عقب رفتيم . »

--> ( 1 ) . « تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ تُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوالِكُمْ وَ أَنْفُسِكُمْ » . صف / 11 .